31 Mart 2017 Cuma

Onurğalılar ilə onuğasızların fərqi

Onurğasızlar                                                     Onurğalılar
1.Süngərlər                                                      1.Balıqlar
2.Hidralar                                                         2.Amfibilər
3.Soxulcanlar                                                   3.Reptililər
4.Molyuskalar                                                  4.Məməlilər
5.Dərisitikanlılar                                              5.Quşlar
6.Neştərçə

Xüsusiyyətləri
Onurğasızlar
Onurğalılar
Qidalanması
Heterotrofdurlar

Heterotrofdurlar
Skeleti
Süngərlərdə-daxili skelet
Bəzilərində həm daxili həm xarici skelet var(Dərisitikanlılar,qarınayaqlı molyuskalar)
Onurğa və daxili skelet.Əzlələr skeletə birləşir.
Qan-damar sistemi
Əsasən açıq qan damar sistemidir.
Bəzilərində yoxdur(süngərlər,yastı soxulcan)bəzilərində isə qapalıdır (torpaq soxulcanı)
Qapalı qan –damar sistemi
İfrazat sistemi
İbtidailərdə bədən səthi ilə Bəzilərində isə nefridiim.malpigi boruları vasitəsilə
Böyrəklərlərlə
Sinir-sistemi
Yoxdur-süngərlərdə,Diffuz s\s-Hidrada,sinir düyünləri və şaxələri-soxulcan,molyuskalar
Mərkəzi sinir sistemi
Tənəffüs sistemi
Bəzilərində bədən səthi ilə
Dəri ,ağciyərlər
Cinsiyyət sistemi Çoxalma
Hermofrodit(süngər,soxulcan),bəzən ayrıcinslidir.
Ayrıcinslidir
Simmetrik görünüş
Simmetrik və asimmetrik olurlar
Simmetrikdirlər


Tozlanma

Yetişmiş tozcuğu erkəkcikdən dişiciyin ağzına düşməsinə tozlanma deyilir. Yəni tozlanma nəticəsində tozcuqlar dişiciyin ağızcığına düşür.
Tozlanma əsasən iki cür olur:
 1.Öz-özünə tozlanma-Eyni çiçəkdəki tozcuğun həmin çiçəyin dişiciyinin ağızcığına düşməsinə deyilir.(buğda,arpa ,noxud ,kətan, pomidor)
Əsas əlamətləri

  • Bu tip tozlanmanın olması üçün bir çiçəyin erkəkciyi və dişiciyieyni anada yetişməlidir.
  • Eynicinsli bir çiçəkdə yumurtacıq və tozluğu müxtəlif vaxtda yetişdirərərk öz-özünə tozlanmanı əngəlləyə bilər.
  • Öz -özünə tozlanan bitkilərin növ sayı çarpaz tozlanan bitkilərin növ sayından azdır. 
  • Öz -özünə tozlanma çox vaxtı çiçəklər açmazdan öncə baş verir.
  • Öz -özünə tozlanma həm təsərüffat həm də gələcək nəsil üçün zərərlidir.
  • Belə bitkilrədə get gedə cırlaşma getdiyindən məhsuldarlıq aşağı düşür,ona görə də onları vaxtaşırı süni tözlandırma apararaq məhsuldarlığı artırırlar.

 2.Çarpaz tozlanma-Tozcuğun bir çiçəyin erkəkciyindən digər çiçəkdəki dişiciyin ağzına düşməsinə deyilir.( çovdar, qaraba.şaq , yonca ,yerkökü, çiyələk, moruq, albalı, alma) 
3 formada baş verir.
Küləklə-belə bitkilərin çiçəkləri xırda görkəmsiz ,ətirsiz,nektarsız olur.Tozcuq hüceyrələri çox yüngül olduğundan uzaq məsafələrə gedir.Belə tozlanan ağac və kol bitkiləri ya yarpaqlar açılanadək,ya da yarpaqlar acılan vaxtı çiçəkləyir.(fındıq,qoz,palıd,qarğıdalı küləklə tozlanır)
Həşəratlara-belə bitkilərin çiçəkləri ikicinsli,tozcuqları yapışqanlı və üzəri çıxıntılı olur. Çiçəkləri iri olur,bəzən nektar  və tozluqlar açıqda yerləşir.(qurdağzı bitkisi)
Heyvanlar və quşlarla-məsələn kolibri quşları vasitəsilə


Süni tozlanma-isə insan tərəfindən təsərrüfat əhəmiyyətli bitki sortları yaratmaq üçün aparılır.
Tozlanma nəticəsində tozcuqlar dişiciyin ağızcığına düşür.
Ağızcıqda olan qabarcıqlar (albalıda) və ya tükcüklər (çovdarda), tozcuqları tutub saxlayır.Tozcuq ağızcığın ifraz etdiyi mayedə cücərir və tozcuq borucuğu əmələ gətirir. Borucuq böyüməkdə davam edir, sütuncuğun içərisinə doğru uzanır və yumurtalığa çatır.Tozcuq borucuğu yumurtalığa çatan zaman onun ucunda iki ədəd kiçik hüceyrə olur. Bunlara spermilər deyilir. Yumurtalıqda da (rüşeym kisəsində) mayalanmada içtirak edan iki hüceyrə vardır. Bunlardan biri (yumurta hüceyrəsi ) tozcuq girəcəyinin qarşısında, digər isə mərkəzdə yerləşir. Spermilərdən biri yumurta hüceyrəsinin nüvəsi ilə, digər isə mərkəzi hüceyrənin nüvəsi ilə qovuşur, beləliklə mayalanma baş verir . Bitkilərdə bu cür mayalanma  ikiqat mayalanma adlanır. Bu proses, yəni iki spermidən birinin yumurta hüceyrəsilə , digərinin mərkəzi hüceyrə ilə mayalanması prosesi ilk dəfə 1898-ci ildə rus alimi S.Q.Navaşin  tərəfindən müəyyən edilmişdir. 

30 Mart 2017 Perşembe

Dəyirmiağızlılar sinfi. Xəzər Minoqası

Dəyirmiağızlılar  — Çənəsizlərə daxil olan sinif. Təkamülə görə onlar balıqların davamçıları hesab olunurlar.Bu heyvanların ağızları qıf və ya 🔺 şəkilli olub,çənələri yoxdur.Ox skeleti ixordadandır,kəllə qutusu və skeletin digər hissələri qığırdaqdandır.Burun dəliyi təkdir.
Bunlarda yoxdur
1.Çənələr
2.Cüt üzgəclər
3.Pulcuq
4.Xarici skelet
Dəyirmiağızlılara iki dəstə daxildir:

  1. Minoqa(ilanbalığıkimilər) 
  2. Miksinlərkimilər
1.Minoqa


 Xəzər minoqasının xarakterik əlamətləri.
  • Dənizdə yaşayır
  • Bədəni ilanvari,pulcuqsuz,seliklidir.Seliyin 2 funksiyasi var(bədəni sürüşkən edərək hərəkəti asanlaşdırır və bədən boşluğuna düşən yad cisimləri zərərsizləşdirmək.)
  • Qurluşuna görə ilana bənzəyir,yaşayış tərzinə görə isə balıqlara lakin heç bir ilə qohumluğu yoxdur.
  • Cəmi 2 ədəd tək üzgəci(bel və quyruq) vasitəsi ilə hərəkət edirlər.
  • Ağızda ixtisaslaşmamış sadə dişlər və löhvə şəkilli dili var.
  • Başın üstündə hissetmə orqanı olan yan xətt orqanı var.
  • Başın yanlarıda hər iki tərəfdə 7 qəlsəmə dəliyi(cəmi=14) var
  • Parazitlik edir bəzi balıqlara yapışaraq onları sorur.
  • Ömründə 1 dəfə nəsil verir və ölür.
  • Əti dadlıdır və yeyilir.
Təkamüldə ilk dəfə mədəaltı vəzi dəyirmiağızlılarda yaranıb.

2.Miksinkimilər-bədənlərinin uzunluğu 45-70 sm olur.

Qaraciyər,qurluşu,funksiyaları

Qaraciyərin qurluşu
Qaraciyər qarın boşluğunda yerləşmiş,bədən olan ən iri həzm vəzdir.Çəkisi 1.5-2kq-dr. O sağ tərəfdə diafraqmanın və qabırğaların altında yerləşir.Sağ və sol paylara bolunur.Sağ pay sol paydan böyükdür.Onun Sağ payı sağ qabırğaaltı nahiyəsini və qarınüstü nahiyəsini və sol payı sol qabırğaaltı nahiyəsini tutur.
 Qadınlarda qaraciyər, ümumiyyətlə, bir az aşağı olur; qocalarda da bir qabırğa aşağı enir. tənəffüs və orqanizmin vəziyyəti qaraciyərin topoqrafiyasını dəyişdirir. Nəfəs alıb-verən zaman qaraciyər diafraqmanın hərəkətini təqib edir, belə ki, nəfəs aldıqda 2-3 sm aşağı enir və nəfəs verdikdə bir o qədər yuxarı qalxır. İnsan ayaq üstə durduğu və oturduğu zaman qaraciyər aşağı enir; uzandığı vəziyyətdə isə öz yerini tutur.
Yenidoğulmuşlarda qaraciyər yetkin şəxslərə nisbətən çox böyük, nisbi çəkisi isə 3-4 dəfə artıq olur. Yetkin şəxslərdə bədən çəkisinin 1/50-ə bərabər olduğu halda yenidoğulmuşda bu nisbət 1/20 olur. Yeni doğulmuşun qaraciyərinin çəkisi 150 q-dır. Xüsusən sol pay artıq inkişaf etmiş olur. Rüçeym həyatının iki aylığında hər iki pay bərabər olur. Yenidoğuluşda qaraciyər xeyli mütəhərrik olur; kütləsi yumuşaq və damarlarla zəngindir, quruluşunun paylı olması bir o qədər də nəzərə çarpmır.Qocalarda qaraciyərin kütləsi sərtləşir, çəkisi azalır və topoqrafik cəhətcə bir qabırğa aşağı enir. Yeni doğulmuşda öd kisəsi iyə bənzəyir, sanki uzununa dartılmış olur; sonralar armud şəklini alır.

Təkamül baxımından ilk dəfə qaraciyər Molyuskalarda əmələ gəlmişdir.
                                    

Qaraciyrəin digər orqanlarla əlaqəsi

Qaraciyər bir çox qonşu üzvlərlə rabitədədir. Onun konsinstensiyası yumuşaq olduğu üçün hansı üzvə söykənirsə, o üzvün izi onun üzərində qalır və nəticədə aşağıdakı basıqlar əmələ gəlir:
Qaraciyərin funksiyaları
Qaraciyərin vəzifəsi çox müxtəlifdir. İndiyədək qaraciyərin 500 dən çox funksiya yerinə yetirdiyi öyrənilib.Onlardan mühüm olanları təqdim edirəm.
1. Öd  ifraz edir.Öd onikibarmaq bağırsağa tökülüb həzm prosesi zamanı sərf olunur
 2. Sidik cövhəri ifraz edir.Sidik cövhəri əvvəlcə qana keçir və sonra buradan böyrəklər vasitəsilə sidiyin tərkibində xaric olur.
 3.Qapı venası qanı ilə qaraciyərə gələn karbohidratlar burada nişasta halında ehtiyat bir məhsul kimi saxlanılır və sonra bədənə lazım olduqca üzüm şəkəri halında qana buraxılır. 
4.Qaraciyərdə rüşeym dövründə qırmızı qan kürəcikləri hasil olur, beləliklə o, qanyaradıcı vəzifə ifa edir.
5.Yetkin  dövrdə isə qanazlığı zamanı yaşlı eritrositləri parçalayaraq hemoqlobinlərdən öd piqmentlərini  və yeni eritrositlərin hemoqlobinlərini əmələ gətirir.Qaraciyər demək olar ki qan ambaradır.Bədəndə olan qanın 10%burda ehtiyat halında saxlanılır.Lazım olan zaman orqanizmdə istifadə olunur.
6. Qaraciyər mühafizə vəzifəsini də daşıyır –  faqositoz vəzifəsini görür -bağırsaqlardan qana süzülmüş və maddələr mübadiləsindən sonra hasil olmuş zəhərli maddələr(95%)i zərərsiz hala keçirir.
7. Qaraciyərin endokrin (daxili sekresiya) vəzifəsi də qeyd olunur
8.Qan damarında laxtalanmaya əngəl olan Heparin maddəsini əmələ gətirir.
9.Laxtalanmayı həyata keçirən Trombositləri və Fibrinogen zülalını qana verir.
10.A,D, K  vitaminlərini Fe,Cu,amin turşu və yağları ehtiyat halında saxlayar.(anbar rolu)
11.Provitamin A dan A vitaminin sintez eder.
12.Glikogeni ehtiyat halında saxlayar.
13.Limfa istehsalını təmin edir.
14."Artıq"hesab olunan bəzi hormonlar-qlukaqon və inusilin,cinsi hormonlardan testestron və estrogen,stress hormonlar-adrenalın burada parçalanır.
15.Və əsas funksiyalarından biri-Orqanizmə daxil olan ilkin məhsullardan orqanizmin yaşaması üçün lazım olan Zülal,Yağ və karbohidraların sintezini həyata keçirir.
Qaraciyərə qan iki damar ilə gəlir:
1. qaraciyər arteriyası –bu arteriya ilə gələn qanda qida maddələri az,oksigen çox olur. 
2. qapı venası – Burda şəkərin miqdarı çox ola bilər,bu zaman o ehtiyat şəkərə(qlikogenə) çevrilir.Qapı venası ilə gələn qanda qida maddələri çox ,oksigen az olur.

Qaraciyərdən çixan damar 1 ədədəir.
   1.Qaraciyər venası(qaraciyərdən aşağı boş venaya açılır)qlükoza qapı venasına nisbətən burda az olur.
Qaraciyərin xəstəlikləri
1.Hepatitlər(A,B,C)
2.Qaciyər serrozu
3.Qaraciyər piylənməsi
4.Qaraciyər xərçəngi


Qaraciyər çox yüksək dərəcədə davamlılığa və zədələndikdə özünü yeniləyən çox vacib orqandır.Onun çixarılması insanın ölümü ilə nəticələnir.Lakin qaraciyər hüceyrələrini regenerasiya qabliyyəti nəticəsində onu 3\4 hissəsi itirilsə belə o bir neçə həftə ərzində itirilmiş hüceyrələrini yenisi ilə əvəz edir.Tam şəkildə öz işinə davam edir.


29 Mart 2017 Çarşamba

Kəlləlilər yarım tipi

   Kəlləlilər   və ya  Onurğalılar(lat. Vertebrata) – xordalılar tipinin bir yarımtipidir.Onların 45000 növü var.
ƏSAS XARAKTERİK ƏLAMƏTLƏRİ
  • Onurğalıların skeleti tam formalaşıb.dərinin üst təbəqəsi olan epidermis çoxqatlıdır.
  • Bunlarda kəllə qutusu,bağ beyin,onurğa beyin,onurğa,ürək,mürəkkəb hərəki reflekslər və hiss üzvləri yaxşı inkişaf etmişdir.
  • Bunların yalnız rüşeymində xorda olur,sonradan itib gedir əvəzinə fəqərələr inkişaf edir.(nərə vəakulada ömür boyu qalır)
  • Rüşeym mərhələsində qəlsəmə yarıqları olsada sonradan itib gedir.(dəyirmiağızlılarda isə ömür boyu qalır.

Onurğalılar növlərinə görə onurğasızlardan  xeyli azdır (45000 növ),  lakin müasir biosferin həyatındakı roluna, adətən biosenozlarda qidalanma zəncirini tamamladığına görə onlardan üstündür.
        Kəlləlilər yarımtipinin təsnifatı

Xordalılar tipi

Xordalılar  ilk dəfə Proterozoy erasında yaranmışlar.
 Xordalıların  ümumi əlamətələri aşağıdakılardır.
1. Onların bədəninin əsasını bütöv və ya buğumlu bel sütunu təşkil edir. Buna ox skelet və ya xorda da deyilir.
2. Bu sütunun üstündə boru formalı mərkəzi sinir sistemi yerləşir.
3. Bel sütununun altı ilə həzm borusu uzanır. Bu boru ağızla başlayıb, anus dəliyi ilə qurtarır. Həzm borusunun ön hissəsi udlaq adlanır. Udlağın yanlarında sıra ilə düzülmüş qəlsəmə yarıqları var. Bu səbəbdən udlaq həm qidalanmada, həm də tənəffüsdə iştirak edir.
4. Həzm borusunun udlaq hissəsinin altında qan-damar sisteminin mərkəzi olan ürək yerləşir
5.Bədənləri ikiyan simmetriyaya malikdir.
6.İbtidai xordalılarda  xorda ömrü boyu qalır,ali xordalılarda isə yalnız rüşeym mərhələsində olur,sonra onu fəqərələr əvəz edir.
7.Xordalıların qan damar sistemi qapalıdır.
8.İbtidai su xordalılarında qəlsəmə ömür boyu qalır,quru xordalılarında isə yalnız rüşeym dövründə olur.  
9.Xordalılar-ikinci bədən boşluğu olan heyvanların ali tipidir. 

Xordalılar tipinin 43 minə yaxın növü məlumdur. Bu tipi 3 yarım tipə ayırırlar: 
  1. Kəlləlilər(onurğalılar)
  2. Kəlləsizlər(onuğasızlar)
  3. Sürfəsixordalılar (onurğasızlar)
Xordalılar sözü ilə onurğalılar sözünü eyniləşdirmək olmaz .Bəzən çoxları xordalılar və ya onurğalılar kimi ifadələr işlədir.Bu yalnışdır.Çünki Xordalılar tipinin yalnız bir yarım tipinin -Kəlləlilər yarımtipinin nümayəndələri onurğalı heyvalardır.Onlarda skelet formalaşmışdır və epidermis çoxqatlıdır.Digər yarım tiplərin(Kəlləsizlər və Süfrəsixordalılar) və tiplərin hamısı onurğasız heyvanlardır.Onlarda isə epidermis -təkqatlıldır.Neştərçə öz qurluşuna görə onurğasızlar və onurğalılar arasında keçid yer tutur.
   
                          Onurğasızlar↔ Neştərçə↔Onurğalılar



28 Mart 2017 Salı

Hüceyrənin orqanoidləri

Hüceyrə strukturu
Şəkillər
Qurluşu
Funksiyası
Eukariotlarda
Prokariotlarda
Ribasom
Membransızdır,böyük və kiçik 2 hissəcikdən ibarətdir.
Zülal biosintezini həyata keçirir.
var
var
Endoplazmatik şəbəkə
Dənəvər(üzərində ribasom olan) və hamar (ribasomsuz)forması var

Zülal (dənəvər)  və lipid (hamar) sintezi, Əzələlərdə Ca ionun yığılması, qaraciyərdə dərmanları zərəsizləşdirilməsi
var
yoxdur
Mitoxondri

2membranlıdır.Tərkibində
DNT,RNT və ribasom var.
Bölünməklə çoxalırlar. (DNT hesabına)

Heceyrənin enerji mənbəyi,ATF-in sintezi
Hüceyrənin içərisində O2 istifadə edən,CO2 xaricə çıxaran orqanoiddir.
var
Yoxdur
Holci kompleksi
1membranlıdır.
Plazmatik membranın təzələnməsi,lizasomun formalaşmasını təmin edir.Mürəkkəb zülaların və karbohidratların sintezini və daşınmasını təmin edir.
var
yoxdur
Sentriollar
Membransızdır.
2 mikroborucuqdan ibarətdir.
Heceyrənin bölünməsində ,iy vətərlərinin əmələ gəlməsində iştirak edir.
Var(ali bitkilərdə,sinir və yumurtahüceyrədə olmur)
yoxdur
Lizasom
1membranlıdır.
Yaşlı ,xəstə hüceyrələrinin yox edilməsi,Fermentlerin sintezi
var
Yoxdur.
Nüvə
2membranlıdır.
İrsi məlumatların daşıyıcısı,RNT nin sintezi
var
yoxdur


Quşlar

Quşların qurluşu
Quşların bədəni baş, boyun, gövdə və ətraflara bölünmüşdür. Başda buynuz maddəsindən təşkil olunmuş üst və alt dimdik,1cüt göz,1cüt burun dəliyi,1cüt qulaq dəliyi  var. Quşlarda boyun hissənin daha hərəkətli olması ona ətrafı yaxşı görməyə və bədəninin istənilən hissəsində lələklərini təmizləməsinə imkan verir. Arxa ətraflarında üzəri pulcuqlarla örtülü olan pəncə lüləsi və əksəriyyətində caynaqlara malik 4 barmaq vardır.Lələklərlə örtülmüş dərisi quru və vəzisizdir. Yeganə vəzisi büzdüm sümüyü üzərində yerləşən büzdüm (piy) vəzisidir. Quş dimdiyi ilə bu vəzini sıxır və yağlı mayeni lələklərinə sürtür, nəticədə onlar yumşaq və sukeçirməyən olur.

Bədən xaricdən kontur (biçim)lələkləri ilə örtülmüşdür. Lələklər bədnə yüngüllük verir,mexaniki təsirlərdən qoruyur,tempuraturun sabit saxlanılmasında iştirak edirlər.Kontur lələklərinin 3 növü-çalma, sükan və örtük lələkləri olur.Ən iri lələyi çalma və sükan lələkləridir.Lələklərin əsas hissəsi lələk oxudur,onun dəriyə keşən hissəsi qələm adlanır.Ox üzərində yelpik yerləşir.Yelpik 1ci dərəcəli saqqalcıqlar,bunlara birləşmiş 2ci dərəcəli saqqqalıcqlar və onlara birləşmiş qarmacıqlardan təşkil olunub.

Quşların mənşəyi
Quşlar heyvanlar aləminin ən son yaranan sinfidir.Onlar Mezazoy  erasının yura dövründə sürünənlərdən başlanğıc götürüblər.Sürünənlərlə quşların ortaq xüsusiyyətləri:
  • Dərininn quru olması
  • Dəri vəzilərinin olmaması
  • Klaokanın olması
  • Pulcuqların olması(pəncə lüləsində və bəzi quşların boynunda)

Ən qədim quş 150 milyon il bundan əvvəl yaşamış Arxeopteriks hesab edilir. Onun ölçüləri qarğanın ölçülərinə yaxın olmuşdur, lələkləri və qanadları olmuşdur.Əsasən okean balıqlarıyla qıdalanan bu canlı növü Yerdə 50 mln il əvvəl peyda olub və təqribən, 2,5 mln il əvvəl nəsli kəsilib. Onların məhvinə iqlim dəyişiklikləri səbəb olub: rütubətli və isti iqlimdə yaşamağa vərdiş etdikləri üçün quru və soyuq iqlimin gəlişi onların axırına çıxıb.
Quşların təkamülü
 Yer kürəsində 9800-dən artıq növü yaşayır. Onlar 2 yarımsinfə bölünür.
  1. Kərtənkələquyruqlular( ertən təkamül edib və məhv olmuşlar.)
  2. Yelpikquyruqlular( 40 yaxın dəstəsi var).
Quşların xarakterik xüsusiyyətləri

  • Dəri quru olub, üzəri lələklərdə örtülmüşdür,
  • Vəzilərdən məhrumdurlar. Bəzi quşlarda bir ədəd büzdüm vəzisi olur.
  • Çənələr dimdiyə çevrilmiş və dişlər reduksiyaya uğramışdır.
  • Ön ətrafları qanadlara çevrilmişdir.
  • Borulu sümüklərin içərisi hava ilə dolmuş və yüngülləşmişdir.
  • Quşlarda dişlər,sağ yumurtalıq  yoxdur.
  • Sidik kisəsi(dəvəquşundan başqa) yoxdur.
  • Körpücük sümüyü çəngələ çevrilib.
  • İkiqat tənəffüsün mövcud olması.
  • Mürəkkəb oma sümüyünün əmələ gəlməsi
  • Döş sümüyünün üzərində döş tilinin olması(uçma ilə əaqədar)
  • Yalnız sağ aorta qövsünün olması
  • İfrazat prosesinin tez-tez olması
  • Hava kisələrinin olması
Quşların skeleti
  • Başın skeleti(kəllə s+üz s)Kəlləsümüklərinin nazik olması quşun yüngül olmasına səbəb olub.
  • Gövdənin skeleti(onurğa+döş qəfəsi)Onurğa ((25göyərçin)  boyun+döş+bel+Oma+ quyruq)
  • Ətrafların skeleti(yuxarı+aşağı→(qurşaq+sərbəst))
Yuxarı↗Qurşaq→(kürək+körpücük(çəngəl s ə/g)+qarğa)(hər ətrafda 3 sümük=6sümük)
           ↘Sərbəst→(Bazu+2said+pəncə sümükləri(3barmaq sümüyü))(hər ətrafda)
Aşağı↗Qurşaq→Çanaq sümüyü(qasıq+qalça+oturaq)(hər ətrafda 3 sümük=6ədəd sümük)
         ↘Sərbəst→(bud+2baldır+pəncə lüləsi+pəncə(4 barmaq))
Dərisi
Qurudur,vəzilərdən məhrumdur.Yeganə vəzisi-büzdüm vəzisidir ki bu da su quşlarında daha yaxşı inkişaf etmişdir.Quş burdakı yağ vasitəsi ilə öz dərisini yağlayır.

Əzələləri
Uçma ilə əlaqədar ən böyük və güclü inkişaf etmiş əzələsi-döş əzələsidir.Döş əzələsinin kütləsi bədənin  digər əzlələrini kütləsinin cəminə bərabərdir.Quşun ümümi əzələsinin50 % ni təşkil edir.
Döş əzələsi (2 ədəd)döş sümüyünün üzərində yerləşir,vəzifəsi-uçma zamanı qanadları endirir.
Körpücükaltı əzlələr isə əksinə döş əzləsinin altında yerləşir qanadları qaldırır
Qabırğaarası əzələ-tənəffüs zamanı döş qəfəsinin həcmini dəyişməsini təmin edir.

Quşların bədəni 2hissəyə bölünür
1.Döş boşluğu(ürək və ağciyərlər)
2.Qarın boşluğu(daxili orqanlar

Həzm sistemi

Ağız→Udlaq→Qida borusu→Çinədan→Mədə ( vəzili+əzləli)→Bağırsaq→Klaoka
Quşların dişləri olmadığı üçün onların mədəsi 2 formada inkişaf etmişdir ki bu da qidanın xırdalanmasını asanlaşdırır.
Tənəffüs sistemi
                       Burun dəlikləri→Qırtlaq→Traxeya↗Ağciyərlər
                                                                               ↘Hava kisələri
Hava kisələri-daxili orqanlarda,əzlələrdə ,dərinin altında və sümük böşluqlarında olur,ümümi həcmi ağciyərlərin həcmindən 10 dəfə çoxdur,bədən həcminin 20% təşkil edirlər.
Quş tərəfindən nəfəs alınan havanın 3/4-ü bədənin soyuması üçün istifadə olunur, çünki quşlarda tərləmək qabiliyyəti yoxdur.Quşlarda 1dəfə tənəffüs zamanı udulan 2dəfə (nəfəs alma və nəfəsvermə zamanı)ağciyərdən keçir,2 dəfə oksigenlə zənginləşir.Bu prosesə ikiqat tənəffüs deyilir.
 İfrazatı
                                 Böyrəklər→Sidik axarları→Klaoka
Sidik kisəsi olmadığından sidik klaokaya açılır.Sidik ağ rəngli ,sıyıqşəkilli qatı məhlul olan sidik turşusudur.Sidik turşusu bağırsaqla gələn  qalıqlarla qarışıb,quş zılı şəklində tez-tez xaric olunur.
Qan-damar sistemi
Ürək 4 kameralıdır,2 qan dövranı var.Ürəyin sağ hissəsində venoz,sol hissəsində arterial qan olur.Ürəkdən(sol mədəcikdən) yalnız sağ aorta qövsü çıxır.
Sinir sistemi və hiss orqanları
Ön beynin böyük yarımkürələri və beyincik yaxşı inkişaf etmişdir.Görmə qabliyyəti yüksəkdir,3cü göz qapağı var.İLk dəfə bunlarda xarici qulaq keçəcəyi əmələ gəlmişdir.Eşitmə yaxşı inkişaf etmişdir.Dilin üzərindəki dad tumurcuqları vasitəsi ilə dadı hiss edirlər.Qoxu və dəri hissiyyatı isə zəif inkişaf etmişdir.
Çoxalması və inkişafı
Ayrıcinslidirlər, erkəkdə 2 toxumluq-dişidə 1 yumurtalıq olur(2:1)Cinsi orqanlar kloakaya açılır.Yumurta qoymaqla çoxalırlar.Yumurtanın üzərində kürt yatırlar,bu zaman bədəndən ayrılan enerji yumurtanın isinməsinə rüşeym diskinin inkişafına səbəb olur.Kiçik quşlar14 gün,böyük quşlar-30 gün. Toyuqkimilər,göyərçinkimilərdə dişi ,Nandu,Kazuar və Emukimilərdə erkək fərd kürt yatır.Dünyada ən böyük yumurta dəvəquşunun yumurtası hesab olunsa da, siyahıya kolibri(ən kiçik yumurtaya malikdir) liderlik edir. Çünki onun yumurtası öz çəkisindən 6% artıq olur. Lakin dəvəquşunun yumurtası quşun çəkisindən yalnız 1% artıqdır.
Balalarının inkişafı əsasən 2 tipdə olur.



Mövzu ilə əlaqədar digər bölmələrə aşağıdakı linkə vurmaqla tanış olun.
 Ekoloji qruplar
Quşlar haqqında maraqlı məlumatlar